22 Απρ Εμβόλια για τον κορωνοϊό και οι ηλικιωμένοι

Χριστίνα Παναγιώτα Κουτσούρη, Παθολόγος, Επιμελήτρια Γενικού Νοσοκομείου Αιγίου, μέλος του ΔΣ της Πανελλήνιας Εταιρείας Γηριατρικής και Γεροντολογίας.

Το 2020 η συνεχιζόμενη πανδημία από τον SARS-CoV-2 απειλεί να μολύνει εκατομμύρια ανθρώπους ανά τον κόσμο. Ο Covid-19 οδηγεί σε εκατομμύρια θανάτους, κυρίως ηλικιωμένων ανθρώπων, και ακόμα περισσότερο εκείνους που διαμένουν σε οίκους ευγηρίας. Παρά τα μέτρα πρόληψης κατά τη διασπορά της λοίμωξης από SARS-CoV-2, τον αγώνα ανάπτυξης εμβολίων και νέων θεραπευτικών προσεγγίσεων, ο έλεγχος της πανδημίας μοιάζει να είναι ακόμα ανέφικτος στόχος. Ένα βασικό πρόβλημα είναι ότι δεν έχουμε πλήρως κατανοήσει πως μπορούμε να προκαλέσουμε επαρκή, διαρκή, και αποτελεσματική ανοσολογική απόκριση. Δηλαδή ανοσία έναντι του SARS-CoV-2 στον πληθυσμό και ειδικότερα στο γηριατρικό πληθυσμό και στις ευπαθείς ομάδες.

Σε λιγότερο από ένα χρόνο από το ξέσπασμα της πανδημίας ξεκίνησε στην χώρα μας ο εμβολιασμός του πληθυσμού σε τρεις φάσεις. Σύμφωνα με το Εθνικό Επιχειρησιακό Σχέδιο ο εμβολιασμός κατά του Covid-19 ξεκίνησε με τους υγειονομικούς, το προσωπικό κοινωνικών υπηρεσιών, τους διαμένοντες, καθώς και τους εργαζόμενους, στους οίκους ευγηρίας. Από τις αρχές Φεβρουαρίου του 2021 ξεκίνησε η δεύτερη φάση των εμβολιασμών, που αφορούσε αρχικά πολίτες ηλικίας άνω των 70 ετών, και στη συνέχεια πολίτες από 60 έως 69 ετών. Τα αποτελέσματα όλων των μελετών υποστηρίζουν έντονα την ιεράρχηση της προσφοράς εμβολίων με κατά προτεραιότητα χορήγηση σε ηλικιωμένο πληθυσμό, καθώς και σε πολίτες όλων των ηλικιών με υποκείμενα νοσήματα υψηλού κινδύνου. Θυμίζουμε βέβαια ότι σε κανένα εμβόλιο δεν έχει ακόμα εγκριθεί χορήγηση σε παιδιά.

Η προοπτική δημιουργίας επαρκούς ανοσίας ενάντια του SARS-CoV-2 σε ηλικιωμένα άτομα αποτέλεσε σημαντική ερευνητική πρόκληση. Επιπρόσθετα τα μέτρα κοινωνικής απόστασης κατά την διάρκεια της πανδημίας οδήγησαν τους ηλικιωμένους, που ζουν στο σπίτι και ακόμα περισσότερο εκείνους που φιλοξενούνται σε οίκους ευγηρίας, να αντιμετωπίσουν αυξημένο το αίσθημα απομόνωσης, μοναξιάς, ακόμα και κατάθλιψης. Τα συνοδά προβλήματα υγείας των ηλικιωμένων, η γηριατρική ευπάθεια, η επακόλουθη υποβάθμιση των παροχών υγείας και ο υψηλός κίνδυνος θνησιμότητας ήταν οι βασικοί λόγοι για τους οποίους τα άτομα της τρίτης ηλικίας ήταν πρώτοι στην λίστα για τον εμβολιασμό.

Παρά την επιτυχία των εμβολίων, την μείωση της νοσηρότητας από τον Covid-19, τον περιορισμό των εισαγωγών στα νοσοκομεία και την μείωση της θνησιμότητας συνεχίζει να υπάρχει υψηλό ποσοστό δυσπιστίας έναντι του εμβολιασμού. Πάνω από 200 εκατομμύρια άτομα έχουν εμβολιαστεί μέχρι σήμερα στον κόσμο, άτομα που είναι κυρίως μεγαλύτερης ηλικίας χωρίς να έχουν παρατηρηθεί σημαντικές παρενέργειες. Κάποιες ανησυχίες για θρομβώσεις που ευρέως αναφέρθηκαν στις τηλεοράσεις και στον τύπο, δεν αποδείχθηκαν πραγματικές. Οι εμβολιασμοί συνεχίζονται και η δυσπιστία μειώνεται.

Τα βασικά ερωτήματα που ανέκυψαν από την εμπειρία μας στα εμβολιαστικά κέντρα ήταν:

1. Ποιοι θα πρέπει να εμβολιαστούν πρώτοι; Αυτό το ερώτημα το έχουμε ήδη απαντήσει. Υγειονομικοί, ηλικιωμένοι , ευπαθείς ομάδες πληθυσμού.
2. Οι πολίτες θα γνωρίζουν με ποιο εμβόλιο εμβολιάζονται; Θα μπορούν να διαλέξουν εμβόλιο; Όλοι οι επαγγελματίες υγείας και όλοι οι πολίτες έχουν στη διάθεση τους όλες τις πληροφορίες για το εμβόλιο που έχει προγραμματιστεί για χορήγηση. Κανείς σ’ αυτήν την φάση δεν μπορεί να επιλέξει ποιο εμβόλια θα κάνει. Ίσως αργότερα, όταν τα εμβόλια είναι ευρέως διαθέσιμα, να μπορούν οι πολίτες να διαλέξουν ή καλύτερα να διαλέξουν οι πολίτες με την συμβολή του θεράποντος ιατρού.
3. Πόσο ασφαλή είναι τα εμβόλια που κυκλοφορούν; Τα εμβόλια που χρησιμοποιούνται έχουν λάβει έγκριση για την ασφάλεια, την ποιότητα και την αποτελεσματικότητα τους από τις αρμόδιους διεθνείς οργανισμούς, τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Φαρμάκων (EMA) και τον Αμερικανικό Οργανισμό Φαρμάκων (FDA). Επίσης τα εμβόλια ελέγχονται και από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ).
4. Προκαλούν τα εμβόλια ανεπιθύμητες ενέργειες; Οι ανεπιθύμητες ενέργειες που μπορεί να προκληθούν είναι ήπιες και παροδικές από τοπικές αντιδράσεις όπως πόνος, οίδημα και ερυθρότητα στο σημείο της ένεσης έως και συστηματικές αντιδράσεις πυρετό, κεφαλαλγία, μυαλγίες, αδιαθεσία, ναυτία, λεμφαδενοπάθεια. Όλα τα συμπτώματα υποχωρούν γρήγορα, συνήθως μέσα στο εικοσιτετράωρο. Αυτές οι ήπιες και παροδικές παρενέργειες ίσως είναι πιο έντονες στην δεύτερη δόση. Προσοχή πρέπει να δοθεί σε ευπαθείς ηλικιωμένους που ένας σύντομος πυρετός μπορεί να επηρεάσει την βάδιση και την ισορροπία. Σε αυτή την περίπτωση προσοχή για να αποφύγουμε πτώσεις.
5. Πόσο αποτελεσματικό είναι το εμβόλιο? Το πόσο αποτελεσματικό είναι το εμβόλιο εξαρτάται από το συγκεκριμένο εμβόλιο, το στέλεχος του ιού, τη σωστή διενέργεια του εμβολιασμού και από παράγοντες που αφορούν την ανοσιακή απάντηση του κάθε ατόμου. Όλα τα διαθέσιμα εμβόλια προστατεύουν σχεδόν στο 100% των περιπτώσεων από βαριά λοίμωξη και από θάνατο.
6. Μπορεί να έχω εμβολιαστεί και παρόλα αυτά να νοσήσω από Covid-19; Κανένα εμβόλιο δεν είναι απολύτως αποτελεσματικό. Τα εμβόλια έναντι της νόσου Covid-19 φαίνεται ότι μειώνουν την πιθανότητα το άτομο να νοσήσει. Επιπρόσθετα χρειάζονται μερικές εβδομάδες μετά τον εμβολιασμό για να αναπτυχθεί ανοσία. Άρα κάποιος ενδέχεται να νοσήσει από Covid-19 παρά το γεγονός ότι έχει εμβολιαστεί, αλλά θα νοσήσει λιγότερο σοβαρά.
7. Υπάρχει περίπτωση να νοσήσεις από το ίδιο το εμβόλιο; Σε καμία περίπτωση ο εμβολιασμένος δεν κινδυνεύει να νοσήσει από τον Covid-19. Κανένα από τα εμβόλια δεν περιέχει ολόκληρο τον ιό. Τα διαθέσιμα εμβόλια στην χώρα μας περιέχουν μέρος του γενετικού κώδικα του ιού (RNA) που θα οδηγήσει στην παραγωγή προστατευτικών αντισωμάτων. Το γενετικό υλικό που περιέχει το εμβόλιο σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να ενσωματωθεί στο ανθρώπινο γενετικό υλικό. Αντίθετα, αν κάποιος νοσήσει από Covid-19, τότε το γενετικό υλικό του ιού μπορεί να ενσωματωθεί στο ανθρώπινο γενετικό υλικό. Με άλλα λόγια το εμβόλιο δεν αλλοιώνει το ανθρώπινο DNA, ενώ η λοίμωξη από τον ίδιο τον ιό μπορεί να το αλλοιώσει.
8. Πότε θα μπορέσει το εμβόλιο να θέσει υπό έλεγχο την πανδημία; Για να επιτευχθεί η ανοσία της αγέλης που επιτρέπει τον έλεγχο της πανδημίας πρέπει περίπου το 70% του πληθυσμού να διαθέτει προστασία από την νόσο είτε μέσω εμβολιασμού είτε λόγω προηγηθείσας λοίμωξης. Στο μέλλον η διαχείριση των μεταλλάξεων του ιού θα είναι μια πρόκληση για την επιστημονική κοινότητα.

Κατά την προσπάθεια διαχείρισης της πανδημίας αναδείχθηκε έντονα το πρόβλημα της γήρανσης του πληθυσμού σε παγκόσμιο επίπεδο, ένα πρόβλημα-πρόκληση για την δημόσια υγεία. Επίσης αναδείχθηκε το πόσο σημαντικό είναι να υπάρχει παγκόσμια συνεργασία όχι μόνο μεταξύ επιστημόνων, αλλά και μεταξύ κρατών. Αναδεικνύεται επίσης η σπουδαιότητα να υπάρχει καλό παγκόσμιο δίκτυο υγειονομικής ασφάλειας, αλληλεγγύη και εντιμότητα.