22 Απρ Η Τρίτη Ηλικία σήμερα

Νικολίτσα Γκοτσοπούλου, Κοινωνική λειτουργός, μέλος του ΔΣ της Πανελλήνιας Εταιρείας Γηριατρικής και Γεροντολογίας.

Αν και δεν υπάρχει σαφής οριοθέτηση της έναρξης της τρίτης ηλικίας, στατιστικοί λόγοι έχουν καθιερώσει την έναρξή της με το πέρας του 65ου έτους της ηλικίας, γεγονός που ταυτίζεται με την συνταξιοδότηση στο Δυτικό κόσμο. Πλήθος βιολογικών και κοινωνικών αλλαγών παρατηρούνται, με σημαντικότερες από αυτές την κάμψη των λειτουργιών του οργανισμού στη μυϊκή δύναμη, την οπτική και ακουστική λειτουργία.

Οι μεταβολές αυτές μπορούν να προκαλέσουν μείωση της ζωτικότητας των ατόμων, αλλά και να επηρεάσουν την ψυχολογία τους, με αντίκτυπο τα συναισθήματα και τις νοητικές λειτουργίες τους. Αν και οι αλλαγές που συμβαίνουν, δεν επηρεάζουν με τον ίδιο τρόπο όλους τους ανθρώπους της τρίτης ηλικίας, ωστόσο έχει παρατηρηθεί ότι η υστέρηση της μνήμης και η δυσκολία στη μάθηση νέων πραγμάτων, είναι κάτι που παρατηρείται πολύ συχνά.

Το ζητούμενο όλων των προσεγγίσεων για την τρίτη ηλικία, επικεντρώνεται στη βελτίωση της ποιότητας ζωής των ηλικιωμένων, ενώ οι παράγοντες που ασκούν σημαντική επιρροή, είναι το μορφωτικό επίπεδο, το εισόδημα, η σωματική και ψυχική τους υγεία. Παράλληλα, η αύξηση του προσδόκιμου ζωής και η μείωση των δεικτών γονιμότητας συνεπάγεται τη δημογραφική γήρανση του πληθυσμού. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα, πολλά κράτη να λαμβάνουν μέτρα μέσω των θεσμών και των πολιτικων πρόνοιας, για τη βελτίωση των συνθηκών της ζωής των ηλικιωμένων και την κατοχύρωση των δικαιωμάτων τους, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι έχει εκλείψει η παραμέληση ή ακόμα και η κακοποίηση αυτής της ευαίσθητης πληθυσμιακής ομάδας.

Οπωσδήποτε η πρόοδος της προληπτικής ιατρικής, όταν εφαρμόζεται, μπορεί να ασκεί θετική επιρροή στην υγεία των ηλικιωμένων. Η κοινωνική πολιτική πρόνοιας δύναται να εξασφαλίζει υποστηρικτικά περιβάλλοντα για την ευημερία και την εγκαθίδρυση αισθήματος ασφάλειας για τους ανθρώπους της τρίτης ηλικίας, παρέχοντάς τους πρόσβαση στα δικαιώματα και στην ικανοποίηση των αναγκών τους.

Η ικανοποίηση των αναγκών επιβίωσης καθορίζεται σε μεγάλό βαθμό από το ύψος του εισοδήματός τους επηρεάζοντας τη διατήρηση της ανεξαρτησίας, το επίπεδο υγείας και κατ΄ επέκταση, το αίσθημα ευχαρίστησης που αισθάνονται από τη ζωή τους. Η κάλυψη των ψυχοσυναισθηματικών αναγκών των ηλικιωμένων είναι αποτέλεσμα πολυπαραγοντικό. Σε μεγάλο βαθμό σχετίζεται με τη διασφάλιση της απομάκρυνσής τους από την περιθωριοποίηση, την διατήρηση της ενεργητικότητας και της αυτοεξυπηρέτησης, ως επίσης και τη φροντίδα για την ατομική τους υγιεινή.

Πέραν από τις βιολογικές μεταβολές λόγω του γήρατος αυτού καθ΄αυτού, η δύσκολη οικονομική συγκυρία της τελευταίας δεκαετίας έχει ως αποτέλεσμα οι ηλικιωμένοι να αποτελούν ισχυρό παράγοντα βοήθειας στα οικονομικά των οικογενειών. Είναι γνωστό ότι πολλοί από αυτούς παραχωρούν τις αποταμιεύσεις τους για την κάλυψη των αναγκών των παιδιών και των οικογενειών των παιδιών τους. Επιπρόσθετα, οι ολοένα μειούμενες συνταξιοδοτικές απολαβές λειτουργούν επιβαρυντικά για τους ίδιους και το οικείο περιβάλλον τους.

Το οικογενειακό και συγγενικό περιβάλλον στην Ελλάδα, που υποστηρίζει άτυπα τους ηλικιωμένους στη διεκπεραίωση υποθέσεών τους, δεν μπορεί να ανταποκριθεί επαρκώς, αφενός λόγω της οικονομικής κρίσης, αφετέρου λόγω της αδυναμίας του ρόλου της οικογένειας να παρέχει οργανωμένη βοήθεια, κάτι που αποτελεί αρμοδιότητα των κοινωνικών δομών, οι οποίες πλαισιώνονται από εξειδικευμένο προσωπικό και αφορούν πολυεπίπεδη περίθαλψη και υποστήριξη.

Χαρακτηριστικό πρόγραμμα κοινωνικής πρόνοιας, αποτελεί το «Βοήθεια στο Σπίτι» που υλοποιείται από τους Δήμους και απευθύνεται στην κατ΄οίκον εξυπηρέτηση των ηλικιωμένων καλύπτοντας διάφορες ανάγκες, όπως συνταγογράφηση φαρμάκων, διεκπεραίωση οικιακών αναγκών, ψυχολογική υποστήριξης κ.ά.. Οι κοινωνικές δομές των Κέντρων Ανοιχτής Προστασίας Ηλικιωμένων (Κ.Α.Π.Η.), που υπάγονται επίσης στην Τοπική Αυτοδιοίκηση, απευθύνονται σε ευρεία ομάδα ηλικιωμένων παρέχοντας μεγάλο φάσμα ιατροκοινωνικών υπηρεσιών, όπως φροντίδα και οδηγίες ιατροφαρμακευτικής περίθαλψης, κοινωνική εργασία στους ίδιους και το περιβάλλον τους, ψυχολογική υποστήριξη, φυσικοθεραπείες, οργανωμένη ψυχαγωγία, επιμόρφωση (διαλέξεις, μελέτη θεμάτων, εργασία με ομάδες), εργοθεραπεία και δημιουργική απασχόληση. Για την επίτευξη αυτών των υπηρεσίων εργάζεται εξειδικευμένο προσωπικό.

Ολές οι κοινωνικές υπηρεσίες που προσφέρονται έχουν ως σκοπό τη βελτίωση της ποιότητας ζωής των ηλικιωμένων. Η ποιότητα ζωής, ενώ έχει διαφορετική σημασία για κάθε άνθρωπο, αποτελεί στοιχείο που οι περισσότεροι άνθρωποι αναζητούν και επιδιώκουν. Για τους ηλικιωμένους η ποιότητα ζωής εξαρτάται από διάφορους παράγοντες, όπως η καλή σωματική και ψυχική υγεία, η ικανόητητα να εκτελεί τις καθημερινές του δραστηριότητες, η οικονομική ανεξαρτησία, η κοινωνική συμμετοχή και η στήριξη από κοινωνικά δίκτυα. Κομβικό σημείο αποτελεί η διαχείριση του συναισθήματος του φόβου απέναντι στο θάνατο. Σε μεγάλο βαθμό αυτό εξαρτάται απο την ωριμότητα και τον τρόπο που έχει μάθει να αντιμετωπίζει δύσκολες καταστάσεις στη ζωή του.
Όταν το ψυχοκοινωνικό περιβάλλον είναι κατάλληλα οργανωμένο να ικανοποιεί τις ανάγκες του πληθυσμού της κοινότητας, οι άνθρωποι μπορούν να προσαρμοστούν πιο εύκολα στα προβλήματα του γήρατος και να χαρούν τη ζωή τους σε κάθε στάδιο της ηλικίας τους, ακόμα και όταν οι οι συνθήκες ζωής παρουσιάζουν δυσκολίες.

Η πανδημία που εμφανίστηκε στη ζωή μας, είναι αναμφισβήτητα μια πολύ δύσκολη περίοδος για όλους τους ανθρώπους και ειδικότερα για την κοινωνική ομάδα των ηλικιωμένων, αφενός γιατί τα ποσοστά θνησιμότητας στο ηλικιακό εύρος της τρίτης ηλικίας είναι υψηλότερα κατά μέσο όρο από άλλες πληθυσμιακές ομάδες, αφετέρου γιατί ο φόβος του θανάτου γίνεται πιο έντονος, με την εφιαλτική ιδέα της μοναξιάς και της απομόνωσης να επηρεάζει δυσμενώς την ψυχική υγεία.

Η κοινωνική αποστασιοποίηση, ως κυριότερο εργαλείο του ελέγχου της πανδημίας, έχει στερήσει από τους ηλικιωμένους την ανθρώπινη επαφή με τα αγαπημένα τους πρόσωπα, τα παιδιά και τα εγγονάκια, που είναι πηγή χαράς και αναζωογόνησης γι αυτούς. Πέραν τούτου, στη ζωή των ηλικιωμένων έχει παρουσιαστεί πλήθος δυσκολιών, σχετιζόμενων με την διαχείριση της καθημερινότητας και την επικοινωνία, καθώς η καθημερινή ζωή έχει αποκτήσει ένα τεχνολογικό πρόσημο για την εξυπηρέτηση αναγκών, όπου η πλειοψηφία των ηλικιωμένων, αδυνατεί να ανταποκριθεί. Οι πληρωμές των λογαριασμών, οι αγορές προϊόντων, η έκδοση πιστοποιητικών και πλήθος άλλων συναλλαγών εξυπηρετούνται πλέον με ηλεκτρονικό τρόπο, όπου ακόμα και οι νεότεροι άνθρωποι δυσκολεύονται να προσαρμοστούν στις αλλαγές της καθημερινότητας.

Αισθήματα απελπισίας και απόγνωσης γιγαντώνονται, ενώ παράλληλα έχουν εκλείψει οι κοινωνικές, θρησκευτικές και πολιτιστικές δραστηριότητες. Ο χρόνος αποκτά άλλη διάσταση, οι μέρες έχουν μια απελπιστική μονοτονία και μοναξιά, που οδηγούν στην κατάπτωση των ηλικιωμένων ατόμων και όχι μόνο.

Ευελπιστώντας ότι με την πρόοδο της ιατρικής, αργά ή γρήγορα θα επανέλθουμε σε μια πιο κανονική καθημερινότητα από την τωρινή κατάσταση, είναι σημαντικό να λειτουργήσει η ενσυναίσθηση και η κατανόηση για τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν οι ηλικιωμένοι. Η παροχή οργανωμένης βοήθειας για την στήριξή τους, είναι απαραίτητη για τη διατήρηση της ενεργητικότητάς τους, αφού όσο πιο ενεργό παραμένει ένα άτομο, τόσο πιο ακμαίο παραμένει, σωματικά και ψυχικά.

Θα ήταν παράλειψη να μην αναφερθεί, ότι ο γενικός προγραμματισμός για την Τρίτη ηλικία και η χρηματοδότηση των σημαντικών προγραμμάτων, ανήκει στην Πολιτεία, ως αρμόδια για την οργάνωση των κοινωνικών υπηρεσίων και των γηριατρικών μονάδων. Από΄ την άλλη, η οικογένεια, ο συγγενικός κύκλος και η γειτονιά, θα πρέπει να γνωρίζουν τις ανάγκες των ηλικιωμένων και να τους περιβάλλουν με ενσυναίσθηση και αγάπη. Επίσης, εθελοντικές οργανώσεις και φορείς, όπως μεταξύ άλλων και η Πανελλήνια Εταιρεία Γηριατρικής και Γεροντολογίας, συνδράμουν με πρωτοβουλίες και δράσεις για την στήριξη των ηλικιωμένων.

Η αναζήτηση απλών στην υλοποίηση ιδεών για την βελτίωση της καθημερινότητας των ατόμων της Τρίτης Ηλικίας είναι διαρκής και η συνδρομή όλων απαραίτητη. Μερικές από αυτές μπορεί να είναι:

• Εκπομπές στα τοπικά ραδιοτηλεοπτικά μέσα, πχ. «Η ώρα του παππού και της γιαγιάς» σε τακτικό χρόνο με καλεσμένους και θεματικές που αφορούν τους ηλικιωμένους.
• Θεματικές ραδιοφώνου με ανάγνωση λογοτεχνικών κειμένων και θεατρικών παραστάσεων, προσαρμοσμένων στις απαιτήσεις του ραδιοφώνου.
• Στήλες αρθρογραφίας στα έντυπα μέσα, με αρθρογράφους και τους ίδιους τους ηλικιωμένους, ποικίλης θεματολογίας σε ζητήματα που συχνά οι νέοι αναζητούν την εμπειρία των γιαγιάδων και παππούδων. (πχ μυστικά μαγειρικής, κηπουρικής, κατασκευών, χειροτεχνιών, παραμυθιών, ιστοριών της λαϊκής παράδοσης, κ.ά.)
• Οργάνωση τακτικών εβδομαδιαίων περιπάτων ολιγομελών ομάδων ηλικιωμένων σε επίπεδο γειτονιάς, τηρουμένων των απαραίτητων μέτρων απόστασης και προστασίας.
• Οργάνωση χώρων στα ευγηρία με την συνδρομή του προσωπικού για την τεχνική υποστήριξη, με σκοπό την επικοινωνία των τρόφιμων των ευγηρίων μέσω βιντεοκλήσεων με τις οικογένειες και τα αγαπημένα τους πρόσωπα.

Οι προτάσεις αυτές είναι ενδεικτικές και η βελτίωση της ζωής των ηλικιωμένων μπορεί να προκύψει αβίαστα, όχι μόνο από ειδικούς, αλλά και από τις απλές ιδέες και τις σκέψεις ακόμα και των μικρών παιδιών, καθώς οι γιαγιάδες και οι παππούδες είναι η καλύτερή τους συντροφιά- γεμάτη αγάπη κα φροντίδα- «τους κάνει όλα τα χατίρια».

Σε μια κοινωνία που οι ηλικιωμένοι είναι χαρούμενοι και ευτυχισμένοι, η σκέψη ότι η ζωή είναι ένας κύκλος και ότι «ο χρόνος είναι το μεγάλο αφεντικό», αποδεσμεύει τον άνθρωπο από το φόβο του γήρατος και τον κάνει να απολαμβάνει τη χαρά της ζωής.